Czym był Kerameikos w Atenach?
Kerameikos to dzielnica Aten leżąca na północny zachód od Akropolu. Obejmuje teren zarówno wewnątrz, jak i poza starożytnymi murami miasta, po obu stronach Bramy Dipylon, nad brzegiem rzeki Eridanos. Nazwa pochodzi od greckiego słowa kéramos, czyli glina do wyrobu naczyń. Od niego wzięło się angielskie słowo ceramic. Łacińska forma nazwy to Ceramicus.

Wewnątrz murów mieszkali i pracowali garncarze, bo rzeka przynosiła gęste błoto nadające się na naczynia. Dlatego właśnie tutaj powstała dzielnica rzemieślników. Poza murami leżał jeden z ważniejszych cmentarzy miasta. Ustawiano tu liczne rzeźby nagrobne wzdłuż Drogi Świętej, która prowadziła do Eleusis.
Dla zwiedzającego to połączenie warsztatów i grobów w jednym miejscu. Dlatego teren jest rozległy, a zwiedzanie najłatwiej zacząć od muzeum i zejść potem po zboczu w stronę ruin.
Jak od bagien powstał cmentarz?
Najpierw był to podmokły teren nad Eridanos, używany jako cmentarz już w III tysiącleciu p.n.e. Glina niesiona przez rzekę sprawiła, że ten obszar nadawał się do garncarstwa. Około 1200 roku p.n.e. powstał tu uporządkowany cmentarz z grobami skrzynkowymi i darami pogrzebowymi. Domy stawiano wyżej, na suchszym gruncie na południu.
W okresie archaicznym, wzdłuż południowego brzegu Eridanos, budowano coraz większe kurhany i pomniki. Ustawiano je przy Drodze Świętej, więc to ona wyznaczała układ cmentarza. Część grobów z tego czasu archeolodzy odkryli dopiero podczas wykopalisk prowadzonych od XIX wieku.
Wykopano dotąd tylko niewielką część dawnej dzielnicy. Duże obszary nadal leżą pod współczesnym miastem, a ich wywłaszczenie czeka na finansowanie. Odkrycia mogą więc jeszcze się rozrastać, a każdy kolejny sezon prac może zmienić obraz tego miejsca.
Czym była Brama Dipylon?
Brama Dipylon, czyli Dwubramna, była główną bramą w murze klasycznych Aten. Zbudowano ją w 478 roku p.n.e., zaraz po najeździe Persów z 480 roku p.n.e. Obok stała Brama Świętej Drogi. Mur przygotował Temistokles, który do jego budowy wmurował wiele nagrobków z cmentarza. Wielu Ateńczyków źle to przyjęło, bo grobowce ich krewnych trafiły do muru.
Brama miała dwa przejazdy i cztery wieże w narożach. Przed nią tworzyła się zamknięta przestrzeń, w której obrońcy mogli atakować napastników. Przez długi czas nazywano ją Bramami Triasyjskimi, a nazwę Dipylon otrzymała w III wieku p.n.e. Później przebudowano ją w IV wieku p.n.e., a do III wieku n.e. pozostawała w użyciu.
Brama była też punktem startu procesji Wielkich Panatenajów. Jej powierzchnia wynosiła około 1800 metrów kwadratowych, co czyniło ją jedną z największych bram świata antycznego. Pisarz Luzjan z II wieku n.e. wspominał, że na murach bramy pisano miłosne napisy.
Dokąd prowadziła Droga Święta?
Droga Święta łączyła Ateny z Eleusis. Nazwa wzięła się od procesji, która nią szła podczas misteriów eleuzyjskich. Procesja ruszała z Bramy Świętej w Kerameikos w dziewiętnastym dniu miesiąca Boedromion.
Misteria rozpoczynały się od zgromadzenia na Agorze ateńskiej przed Stoą Poikile. Pierwszego dnia hierofant ogłaszał uczestnikom zasady, w tym obowiązek postu. Drugiego dnia inicjowani zanurzali się w zatoce Faleron, co mogło być rytuałem oczyszczenia. Trzeciego dnia składano ofiary z prosiąt.
Uczestnicy procesji zatrzymywali się po drodze. Pierwszy postój był przy kapliczce poza Atenami, potem nad rzeką Kefisos, gdzie dzieci oddawały kosmyk włosów. Następnie zatrzymywano się w świątyni w Dafni i w pobliskim sanktuarium Afrodyty. Na granicy Aten i Eleusis potomkowie Krokosa wiązali żółte nici do prawych nadgarstków i lewych kostek inicjowanych.
Obrzędy sprawiły, że przez długi czas była to jedyna droga w środkowej Grecji, aż do czasów rzymskich. Z Drogą Świętą wiążą się też pomniki cesarza Hadriana w Eleusis. Osobny tekst opisuje łuk Hadriana w Atenach.
Co działo się przy Pompejonie?
Między dwiema bramami stał w okresie klasycznym Pompejon, ważny budynek publiczny. Służył procesji ku czci Ateny podczas Panatenajów. Miał duży dziedziniec otoczony kolumnami i sale biesiadne, w których szlachta zjadała mięso ofiarne.
Antyczne przekazy mówią o hekatombie, czyli ofierze ze stu krów. Mięso rozdawano ludziom w Kerameikos, prawdopodobnie na dziedzińcu Dipylonu. Archeolodzy znaleźli przed murem stosy kości, co potwierdza skalę tej uroczystości.
W 86 roku p.n.e. rzymski wódz Sulla zniszczył Pompejon i okoliczne budynki przy Bramie Świętej. Później wzniesiono tu magazyn, ale zniszczyli go Herulowie w 267 roku n.e. Ruiny służyły potem jako warsztaty garncarzy. Świętu panatenajskiemu poświęcony jest też osobny tekst o stadionie panatenajskim.
Co znaleziono w grobie z czasów dżumy?
Przy budowie stacji metra w Kerameikos odkryto jamę grobową i około tysiąca grobów z IV i V wieku p.n.e. Jamę z dżumą ateńską datuje się na lata 430 do 426 p.n.e. Wykopaliska prowadziła w 1992 roku archeolog Efi Baziatopoulou-Valavani.
W jamie, długiej na 6,5 metra i głębokiej na 1,6 metra, leżały szczątki 89 osób, w tym ośmiorga dzieci. Ciała ułożono w pięciu warstwach, coraz mniej starannie w miarę zasypywania. Dzieci leżały na najwyższym poziomie i przykryto je dużymi skorupami naczyń. Naczyń z darami było około 30, co jest mało jak na tylu zmarłych.
Analiza DNA z miazgi zębowej wskazała u trzech osób bakterię Salmonella enterica serovar typhi. Część badaczy uznaje więc tyfus za prawdopodobną przyczynę epidemii, choć sprawa pozostaje sporna. Jedno z dzieci ma dziś zrekonstruowaną twarz i nazywa się Myrtis.
Co zobaczyć w muzeum Kerameikos?
Muzeum Kerameikos mieści się w małym budynku w stylu neoklasycystycznym, przy ulicy Ermou, w pobliżu skrzyżowania z ulicą Peiraios. Zbiory dotyczą grobów: od dużych marmurowych rzeźb po urny, stele, biżuterię i zabawki. Jest to największy zbiór przedmiotów związanych z pochówkami w Grecji.
Oryginalne rzeźby nagrobne są wystawione w środku muzeum. Na stanowisku w ruinach stoją ich gipsowe kopie. Większe rzeźby mają swoje miejsce na wewnętrznym i zewnętrznym dziedzińcu.
Z muzeum schodzi się w dół, do ruin zewnętrznego Kerameikos, Demosion Sema, brzegu Eridanos, resztek Pompejonu i Bramy Dipylon. Tam też można przejść się pierwszymi odcinkami Drogi Świętej. Większość terenu leży około 7 do 10 metrów poniżej obecnej ulicy, bo przez stulecia zalewały go namuły z rzeki.
Czy bilet łączony obejmuje Kerameikos?
Przed wyjściem sprawdź na oficjalnej stronie obiektu, czy Kerameikos wchodzi w skład biletu łączonego na zabytki Aten i jaka jest jego cena. Bilet obejmujący kilka stanowisk ma sens, gdy planujesz zwiedzić ich więcej w krótkim czasie.
Samo Kerameikos łączy w jednym miejscu mur, bramę, grobowce i ślady warsztatów garncarskich. Mało które miejsce w Atenach daje tak dużo kontekstu na tak małej przestrzeni. Stąd wiele osób wybiera właśnie to stanowisko na wizytę w mieście.
Od czego zacząć planowanie wizyty?
Zacznij od sprawdzenia na oficjalnej stronie Ministerstwa Kultury Grecji, jakie są godziny otwarcia muzeum i stanowiska. Ponieważ teren jest rozległy i schodzi w dół, lepiej zaplanować wizytę z zapasem czasu.
Dobrym porządkiem jest zacząć od muzeum, a potem zejść do ruin Bramy Dipylon i Drogi Świętej. Na koniec warto spojrzeć na brzeg Eridanos, gdzie w niektórych miejscach nadal płynie woda. Wejście od ulicy Ermou jest najbliżej muzeum.
Jeśli zależy ci na Akropolu, Agorze i pomnikach w okolicy, rozważ zaplanowanie ich w jednym ciągu. Kerameikos leży blisko centrum, więc dojście z innych zabytków nie zajmuje wiele czasu.
