Czym jest Areopag i gdzie leży?
Areopag to skalisty wzgórek na północny zachód od Akropolu. Jego grecka nazwa Areios Pagos znaczy "Wzgórze Aresa", a według mitu bóg wojny Ares stanął tu przed sądem bogów za zabójstwo syna Posejdona. Na tym wzgórzu odbywały się procesy o zabójstwa i zranienia, a także o niektóre przestępstwa religijne. Warto zacząć spacer od Akropolu, bo wszystkie trzy wzgórza leżą w jego pobliżu. Areopag jest najbliżej Akropolu, Pnyks leży mniej niż kilometr na zachód od niego, a wzgórze Filopapposa stoi na południowy zachód. Połączenie tych punktów zajmuje jeden spacer, który łatwo dopasować do dnia. Miejsca te nie są ogrodzone i nie wymagają wejścia przez bramkę, więc możesz wejść na każde z nich o dowolnej porze dnia.

Jak połączyć trzy wzgórza w jeden spacer?
Najprostsza kolejność to Areopag, potem Pnyks, a na końcu wzgórze Filopapposa. Pierwsze dwa punkty dzieli niewielka odległość, a trzecie leży już po drugiej stronie zabudowy od strony Akropolu. Pnyks jest niewielkim wzgórzem otoczonym parkiem, więc między przystankami poruszasz się głównie ścieżkami w zieleni. Trasa nie wymaga wchodzenia na wysokie szczyty, ale część podejść jest stroma. Warto założyć wygodne buty na płaskiej podeszwie, bo kamień bywa śliski. Zabierz też wodę, zwłaszcza w ciepłej części roku. Całość spokojnie mieści się w jednym popołudniu, a na każdym przystanku możesz zatrzymać się na tyle, na ile chcesz.
Jak działała ateńska demokracja na Pnyksie?
Pnyks służył ateńskiemu zgromadzeniu ludowemu już od 507 roku przed naszą erą, po reformach Kleisteniesa. Wolni mężczyźni urodzeni w mieście siedzieli na zboczu i patrzyli na mównicę zwaną bema. Szacunki mówią, że mogło się tu zmieścić około 6 tysięcy obywateli, a późniejsze rozbudowy pozwalały na więcej. Nie wszyscy zabierali głos, choć każdy miał taką teoretyczną możliwość. Przewodniczący otwierał debatę pytaniem: "Kto chce przemawiać do zgromadzenia?". Pnyks miał też stały związek z agorą: schody wykute w zboczu prowadzą na wzgórze właśnie od strony agory ateńskiej. Z tej mównicy przemawiali Perykles, Arystydes i Alkibiades, a Demostenes krytykował tu Filipa II Macedońskiego. Później zgromadzenia przeniesiono do Teatru Dionizosa.
Co robił Areopag w historii Aten?
Areopag był początkowo radą starszych, a z czasem stał się głównie sądem zabójstw. W 462 albo 461 roku przed naszą erą Efialtes odebrał mu większość uprawnień, zostawiając tylko sprawy zabójstw. W dramacie Ajschylosa "Eumenidy" z 458 roku przed naszą erą Areopag jest miejscem procesu Orestesa. W IV wieku przed naszą erą rada znów zyskała wpływy i prowadziła śledztwo w sprawie Demostenesa. Według Dziejów Apostolskich apostoł Paweł wygłosił tu mowę do Ateńczyków, a jego słuchacze obejmowali Dionizego Areopagitę. Badacze nie są pewni, czy Paweł przemawiał w ramach procesu, czy jako luźne kazanie na wzgórzu. Rada przestała działać najpóźniej na początku V wieku naszej ery.
Kim był Filopappos i co stoi na wzgórzu?
Wzgórze Muz, dziś nazywane wzgórzem Filopapposa, nosi nazwę od Gajusza Juliusza Antiocha Epifanesa Filopapposa, księcia z Kommageny, który żył w latach 65 do 116 naszej ery. Był on także rzymskim konsulem, a jego siostra Julia Balbilla wraz z mieszkańcami Aten zbudowała mu grobowiec. Pomnik ma dwie kondygnacje i stoi na podstawie. Dolna część ma fryz z Filopapposem jadącym rydwanem, a na górze znajdowały się posągi królów z jego rodu. Całość ma około 9,80 na 9,30 metra i jest zbudowana z białego marmuru pentelickiego. Do dziś zachowało się około dwóch trzecich fasady, a komora grobowa została zniszczona. Mimo to pomnik dobrze pokazuje, jak wysoką pozycję miał w Atenach jego właściciel.

Gdzie zrobić najlepsze zdjęcia Akropolu?
Najbardziej przydatne do zdjęć jest wzgórze Filopapposa. Pomnik stoi naprzeciw Akropolu, więc fotografujesz świątynie z bliskiej odległości i z innej perspektywy niż z centrum. Pnyks z kolei daje widok na Partenon, który przemawiający mieli w zasięgu wzroku. Na Areopagu kadry są bardziej zamknięte, ale dobrze wychodzą tam skalne krawędzie i stare schody. Jeśli chcesz szerszego widoku na całe miasto, zajrzyj także na wzgórze Likawitosu. Przy zdjęciach pod słońce warto próbować kadrów z cieniem na pierwszym planie, bo jasne niebo potrafi zabrać szczegóły kamienia. Najlepsze ujęcia zrobisz, planując kilka przystanków zamiast jednego.
Kiedy przyjść na zachód słońca?
Wszystkie trzy wzgórza leżą na zachodzie lub północnym zachodzie od Akropolu, więc z ich szczytów widać go najlepiej w świetle popołudnia. Zachód najlepiej oglądać z wzgórza Filopapposa, bo stamtąd widać Akropol na tle nieba. Pnyks daje podobny widok, ale ma mniej wysokich punktów widokowych. Przyjdź wcześniej, żeby znaleźć miejsce i zdążyć przed tłumem. W Atenach lato jest bardzo ciepłe, więc wieczorne światło bywa łagodniejsze niż południowy upał. Plan zachodu lepiej ustawić na dni z niewielkim zachmurzeniem, bo wtedy kadry z Akropolem wychodzą najlepiej. Po zachodzie wróć tą samą trasą, bo po zmroku ścieżki są mniej czytelne.
Jak przejść między wzgórzami i co z upałem?
Latem szczyt ciepła przypada na środek dnia, a średnie maksymalne temperatury w lipcu i sierpniu wynoszą około 34 stopni Celsjusza. Na wzgórzach jest mało cienia, bo Areopag i Pnyks są skaliste, a zieleń rośnie raczej przy ścieżkach. Najlepiej zacząć spacer rano lub późnym popołudniem. Po drodze możesz odwiedzić starożytny cmentarz Kerameikosu, który leży w mieście i przyciąga osoby lubiące ruiny poza Akropolem. Zabierz nakrycie głowy, wodę i lekki plecak, bo podejścia i schody są nierówne. Trasę zaplanuj tak, żeby zostawić czas na krótkie przerwy w cieniu, zwłaszcza gdy idziesz z dziećmi lub osobami starszymi.
Od czego zacząć planowanie?
Zacznij od wyboru daty i godziny, bo od tego zależy temperatura i światło. Potem ustal, czy chcesz wejść także na Akropol, i sprawdź cenę biletu na oficjalnej stronie obiektu lub w kasie. Trzy wzgórza zwiedza się bez biletu, więc spacer nie wymaga rezerwacji. Przed wyjściem sprawdź dokładne godziny otwarcia miejsc, które chcesz zobaczyć, na oficjalnej stronie greckiego Ministerstwa Kultury. Zaplanuj trasę w kolejności Areopag, Pnyks, wzgórze Filopapposa, zostawiając czas na zdjęcia i zachód. Na miejscu sprawdź jeszcze aktualny stan ścieżek, bo po deszczu bywają śliskie. Wygodne buty i woda wystarczą, żeby spacer był przyjemny od początku do końca.
Jak wyglądał Pnyks w kolejnych fazach?
Pnyks przechodził kilka przebudów, a każda zmieniała układ widowni. Pierwsza faza, Pnyx I, powstała prawdopodobnie na początku V wieku przed naszą erą. Ludzie siedzieli wtedy na zboczu wzgórza twarzą do mównicy na północy. Z tej fazy zachowało się tylko kilka wycięć w skale i kamień graniczny, który nie został znaleziony w miejscu pierwotnego położenia, więc dokładnej wielkości widowni nie da się ustalić.
Pnyx II datuje się na koniec V wieku przed naszą erą. Wtedy zmieniono orientację widowni: mównica znalazła się na południu, a na północy powstał mur oporowy podtrzymujący sztuczny taras. Część tego muru przetrwała do dziś, podobnie jak schody wykute w skale, prowadzące od strony agory.
Pnyx III to przebudowa z trzeciej ćwiartki IV wieku przed naszą erą, przypadająca na lata około 345 do 335 przed naszą erą. Powstał wtedy masywny, zakrzywiony mur oporowy, a południowa część widowni i mównica zostały wycięte w naturalnej skale. Planowano też dwie długie stoa, ale wydaje się, że nigdy ich nie ukończono.
W okresie rzymskim część wzgórza służyła jako sanktuarium Zeusa Hypsistosa. W skarpie wycięto około 50 nisz na tabliczki wotywne, a wiele z nich przedstawia części ciała, co sugeruje, że ten Zeus miał cechy uzdrowiciela. Brak tu przedstawień ludzkich postaci. Dedykacje składały liczne kobiety i osoby o skromnym statusie społecznym.
Co jeszcze znajduje się na Areopagu i wokół niego?
Po zamknięciu rady wzgórze zajęły domy i zabudowania z czasów bizantyjskich. Stały tu także kościół i klasztor poświęcone Dionizemu Areopagicie, czyli postaci, którą Dzieje Apostolskie wiążą z mową Pawła. W połowie XIX wieku Kościół rzymskokatolicki wzniósł w pobliżu Katedrę Bazylikę św. Dionizego Areopagity. Ta budowla pokazuje, że nazwa miejsca przetrwała w tradycji religijnej długo po zakończeniu działalności rady.
Nazwa Areopag miała też znaczenie poza Grecją. Angielski poeta John Milton nazwał swoją obronę wolności prasy Areopagitica. Argumentował w niej, że cenzorzy ateńscy, działający przy Areopagu, nie stosowali takiej kontroli publikacji, jakiej domagał się wtedy parlament w Anglii. Tytuł ten sprawił, że nazwa wzgórza weszła do dyskusji o wolności słowa.
Termin Areopag oznacza również sąd arystokratycznego pochodzenia, który w nowożytnej Grecji tworzył wyższą instancję. Ta sama nazwa obejmuje więc zarówno starożytną radę, jak i późniejsze instytucje sądownicze. Przy zwiedzaniu wzgórza warto pamiętać, że jego historia obejmuje wiele epok, od archaicznych procesów po czasy bizantyjskie.
